raavana
maaraa jaa chukaa hai. yuddh samaapta
ho chukaa hai. seetaa ne agni
pareekshaa dekar apanee pavitrataa
siddh kar dee hai. yuddh men kheta
rahe vaanaron ko indr ne fira
se jilaa diyaa hai. raam ab jaldee
se ayodhyaa laut jaane ke lie
udyat hain. unakee aaturataa dekha
vibheeshan unhe pushpak vimaana
saunp dete hain. raam jee,
raaha
men seetaa jee ke aagrah para
kishkindhaanagaree se taaraa aadi
vaanar patniyon ko bhee saath le
lete hain. aur seetaa ko unakee
yaatraa ke vibhinn padaavon kaa
darshan karaate hue shreeraama
bharadvaaj muni ke aashram par unakaa
aasheervaad lene rukate hain aura
hanumaan ko unake aagaman kee soochanaa
dene aage bhej dete hain. nishaadaraaja
guh se milate hue hanumaana
aashramavaasee krishakaay bharat ko raama
kee kushalataa kaa samaachaar dete hain.
bharat jee harsh se moorchchhit ho
jaate hain aur do ghadee baad jab unhe
hosh aataa hai to bhaav vihval hokara
hanumaan jee ko baahon men bharakara
aur aansuon se nahalaate hue yaha
kahate hain:
devo vaa maanusho vaa tvamanukroshaadihaagath|
priyaakhyaanasya te saumy dadaami bruvath priyam || 40||
gavaan shatasahasrn ch graamaanaan ch shatn param |
sakundalaah shubhaachaaraa bhaaryaah kanyaashcha shodash || 41||
hemavarnaah sunaasorooh shashisaumyaananaah striyh |
devo vaa maanusho vaa tvamanukroshaadihaagath|
priyaakhyaanasya te saumy dadaami bruvath priyam || 40||
gavaan shatasahasrn ch graamaanaan ch shatn param |
sakundalaah shubhaachaaraa bhaaryaah kanyaashcha shodash || 41||
hemavarnaah sunaasorooh shashisaumyaananaah striyh |
sarvaabharanasampannaa
sampannaah kulajaatibhih ||
42||
oopara
diye gae shlokon kaa arth hai:
"bhaiyaa,
tuma
koee devataa ho yaa manushy jo mujha
par kripaa karake yahaan padhaare ho.
he saumy,
jitanaa
priy samaachaar tumane mujhe
sunaayaa hai badale men utanaa priya
kyaa tumhen doon?
main
tumhen ek laakh gaayen,
sau
uttam gaanv,
aura
achchhe kundal pahanane vaalee tathaa
shubh aachaar vaalee solah kanyaaen
patnee banaane ke lie detaa hoon.
sone ke rng vaalee,
sughada
naak vaalee,
manohara
jnghaaon aur chaand jaise mukhade
vaalee uchch kul va
jaati kee ve kanyaaen sabhee aabhooshanon
se bhee sampann hongee."
jo
log hanumaan ke brahmachaaree
hone kaa daavaa karate hain yaa hanumaana
ke brahmachaaree n hone ke kisee
bhee ullekh par bhadakakar laal-peele
ho jaate hain aur vaalmeeki raamaayana
ko hee raamakathaa kaa pahalaa aur beeja
srot maanate hain-
taya
baat hai ki un logon ne raamaayana
kaa yah ansh naheen padhaa hai aur binaa
padhe hee ve 'mool'
raamaayana
kee maanyataaon kee rakshaa karane
ko uddhat ho rahe hain.
ise
padh lene ke baad bhee kuchh svaynsiddha
vidvaan yah kahane lagenge ki
shlok men bharat ke vivaah yogya
kanyaaon ke dene bhar kaa ullekha
hai par hanumaan ke sveekaar karane
kee baat naheen hai!?
para
unako samajhane kee zaroorat hai ki agara
sveekaarane kee baat naheen hai to
asveekaar karane kee baat bhee naheen
hai. in shlokon ke baad hanumaana
jee prem se bharat jee ke saath baithakara
raam kee vijayagaathaa kee kathaa kahane
lagate hain. agar ve vaaqaee avivaahita
rahane vaale brahmachaaree the to
bharat bhaiyaa ke aage haath jod lete,
para
unhone aisaa koee upakram na
kiyaa. aur hanumaan ke brahmacharya
se vaalmeeki jee kee yahee muraada
hotee ki ve stree tatv se doora
rahenge to vaalmeeki mahaaraaja
bhee vaheen par sunishchit kar dete
ki is maamale ko lekar koee bhraanti
n paidaa hone paaye.
masalaa
yah hai ki abhee haal men dillee
vivi ke paathyakram se e ke
raamaanujan kaa lekh 'three
hndred raamaayanaaz :
faaiva
ekzaampals end three thotsa
aon traansaleshan'
isalie
nikaal diyaa gayaa kyonki usamen
vibhinn raamaayanon kee kathaaon
ke vividh paathon kaa varnan hain.
aur kuchh svaghoshit snskriti ke
rakshak (yaa
raakshas?)
isa
par aapatti uthaa rahe hain. mujhe
yah baat behad vichitr maalooma
detee hai ki vishvavidyaalay kaa
paathyakram tay karane men aise
anapadhon kee raay sunee jaa rahee hai
jo n padhate hain aur n padhane denaa
chaahate hain. aur yah pahalaa maamalaa
naheen hai jab aisaa huaa hai isake
pahale mumbaee vivi men bhee aisee
hee ghatanaa ho chukee hai. aaye dina
kisee kitaab ke kisee ansh ko
lekar koee n koee balavaa karataa rahataa
hai. par dilachasp baat yah hai ki
inake balavon kaa asar aksar ulataa
hotaa hai. bhale hee mumbaee vivi
se rohintan mistree kee kitaaba
paathyakram se hataa dee gaee para
unakee uthaaee aapattiyon se janataa
men us kitaab men vaapas dilachaspee
paidaa ho gaee. usakee bikree men
zabaradast uchhaal aayaa. yahee raamaanujana
vaale maamale men bhee ho rahaa hai.
unake lekh kaa ansh bhale hee paathyakrama
se nikaalaa gayaa ho par intaraneta
par use khoj nikaalaa gayaa hai. aura
khoob padhaa jaa rahaa hai. is infarmeshana
aij men is tarah kee bakaloliyon
kaa koee arth naheen hai. kuchh samaya
ke lie apane poorvaagrahee
samarthakon ke beech sastee lokapriyataa
haasil bhale hee kar len magara
kitaabavirodhee aur jnyaanavirodhee
in kattarapnthiyon kaa maqasad aapa
vifal ho rahaa hai aur hotaa rahegaa.
duhaaee
raamakathaa kee dee jaa rahee hai aur hamaaree
paramparaa men raamakathaa behada
lokapriy kahaanee hai aur lagabhaga
har praacheen grnth men raamakathaa
kaa ullekh hai. akele mahaabhaarata
men hee chaar baar raam kee kahaanee
sunaaee jaatee hai,
jinake
bheetar bhee chhote-mote
antar maujood hain. jab bhee koee
kahaanee baar-baara
kahee-sunee
jaaegee to usamen vividhitaa aa
jaanaa svaabhaavik hai. kaal aura
desh kaa antar jitanaa badhataa jaaegaa,
vividhitaa
kee bhee usee anupaat men badhate
jaane kee sambhaavanaa banatee jaatee
hai.
aura
vividhataa ke isee paksh par bala
detaa huaa raamaanujan jee kaa yaha
tathaakathit vivaadaaspad (sacha
to yah hai ki unake lekh men saba
kuchh tathy par hee tikaa huaa hai)
lekha
kaa aadhaar hindee bhaashaa ke vidvaan kaamil bulke kaa
bahumooly shodhagrnth 'raamakathaa'hee
hai. raamaanujan apane lekh kee
shuruaat men usakaa ullekh bhee
karate hain. bulke jee apane shodha
men mahaabhaarat,
shreemadbhaagavata
tathaa any puraanon men varnita
raamakathaaon ke alaavaa magoliyaa,
tibbat,
khotaana
aur indoneshiyaa tak prachalita
vividh raamakathaaon aur unakee vibhinna
paathon kaa bhee tulanaatmak adhyayana
karate hain. misaal ke lie tamaama
raamakathaaon men kaheen fal se,
kaeen
fool se,
kaheen
agni se,
kaheen
bhoomi se janm lene vaalee seetaa
ko mahaabhaagavatapuraan,
uttarapuraana
aur kaashmeeree raamaayan men raavana
aur mandodaree kee putree bataayaa
gayaa hai,
to
dasharath jaatak men dasharath kee putree
kahaa gayaa hai. paumachariyn men (aama
taur par avivaahit samajhe jaane
vaale)
hanumaana
kee ek hazaar patniyon men se
ek patnee sugreev ke parivaara
kee hai aur doosaree patnee raavan ke
parivaar kee. malay dveep men
prachalit 'hikaayata
seree raam'
men
to hanumaan raam aur seetaa ke putra
hain- aura
yahee naheen 'hikaayat seree raama' ke
prachalit do paathon men unake
is putr hone kee do alag hee
kahaaniyaan hai. isee tarah ke aura
bhee vichitr bhed padhane vaalon
ko mil jaaenge.
hama
jis raamaayan ko jaanate hain,
usakee
kahaanee vaalmeeki kee banaaee huee
naheen hai. unake bahut pahale se
log raamakathaa kahate-sunate
rahe the. pooree prithvee par bhramana
karane vaale naarad ne unako raamakathaa
sunaaee thee;
jaise
buddh ne apane poorvajanmon
kaa vrittaant kahate hue apane
shishyon ko raamakathaa sunaaee thee
jo ee0poo0 teesaree shataabdee se
dasharath jaatak men surakshit milatee
hai; aura
jaise bahut kaal baad tulaseedaasa
ko unake guru ne soronkshetra
men raamakathaa sunaaee thee. dhyaana
dene kee baat yah hai ki kisee ne
bhee raamakathaa ko padhaa naheen hai,
sunaa-sunaayaa
hai. vaalmeeki raamaayan aura
raamacharitamaanas kaa jo antar hai
vo isalie bhee hai ki tulasee spashta
kah rahe hain ki unakee kathaa,
raamaayana
par aadhaarit hai hee naheen-
vo
to gurumukh se sunee kahaanee para
aadhaarit hai. aur bahut vidvaana
aise hai jo vaalmeeki kee raamaayana
ko naheen balki dasharath jaatak ko
us kahaanee ko mool raamakathaa maanate
hain jisamen n to raavan hai aur na
lnkaa, aura
jisamen seetaa aur raam bhaaee-bahana
hokar bhee shaadee karate hain. nishchita
taur par kathaa kaa yah roop isake eka
aise praacheen kaal ke hone kaa
snket detaa hai jab raajaparivaaron
kee santaanen raktashuddhi ke
vichaar se aapas men hee vivaah kara
lete the-
jisakaa
ek aur udaaharan misr ke firaunon
men milataa hai.
para
muddaa yah naheen hai ki kaun see
raamaayan mool kathaa hai. gaur karane
laayak baat yah hai ki raamakathaa kee
grnth paramparaa se pahale eka
jeevnt shruti paramparaa bhee rahee
hai- jise
gaathaa ke naam se puraanon aadi
men bhee pahachaanaa gayaa hai. aur isa
shruti paramparaa ke chalate yadi
koee mool kathaa rahee bhee hogee to
usamen desh-kaal--paristhiti
ke anusaar badalaav hote rahe hain.
ab jaise jain raamaayan pumachariyn
men raavan kaa vadh raam karate hee
naheen,
lakshmana
karate hain. kyonki jain dharma
men hinsaa mahaapaap hai aur jisa
paap ko karane ke kaaran hee lakshmana
narak ke bhaagee hote hain.
itihaasa
aur mithakon kee is gati ko samajhane
ke lie ek ke raamaanujan jaise
lekhon ko 'hari
anant hari kathaa anantaa'
kaa
jaap karane vaale aasthaavaana
kattarapnthee n padhanaa chaahen to na
padhen magar 'hari
kathaa anantaa'
kaa
marm samajhane kee aankaakshaa rakhane
vaale aur sajag chetanaa vikasit karane
ke ichchhuk chhaatron ke lie aisee
padhaaee behad anukool hai.
***

9 tippaniyaan:
sach hai .. hari annt hari kathaa anntaa ..
aapako deepaavalee kee shubhakaamanaaen !!
padho sabakee
guno manakee
kaho vahee
jisase bhalaaee ho
jan jan kee.
taarkik aur shodhaparak prastuti.
post padh naheen paae,
filahaal divaalee kee haardik shubhakaamanaayen sveekaar karen...
mainne naheen padhaa abhee tak raamaanujan kaa lekh par aapake post men jo baaten hain unamen asahamati kaa koee bindu naheen dikhaa.
uttam . raamaanujan ke snsarbhon kaa vidtar karataa aalekh.
uttam . raamaanujan ke sandarbhon kaa vistaar karataa aalekh.
pataa naheen kyon ham, apane naayakon men koee kamee naheen dekhanaa chaahate. pratyek kamee kaa koee n koee auchity sthaapit kar hee dete hain. yahee kaaran hai ki ham 'andhasamarthak' ban kar rah jaate hain jabaki hamen 'vivekavaan samarthak' honaa chaahie.
atynt shodhapoorn lekh.
di.vi. ke paathyakram men shaamil raamaanujan ke lekh par uthe vivaad ke sndarbh men bhee alag-alag najariye se logon ne apanaa paksh rakhaa hai.
paathyakram men us lekh ko shaamil rakhaa jaanaa hai yaa naheen, isakaa nirnay vishvavidyaalay ke saksham nikaay par chhod diyaa jaanaa hee uchit thaa, aur us nikaay ne sabhee pakshon ko sunane ke baad hee nirnay liyaa.
aapakaa yah lekh is poore prasng par ek vivekapoorn drishti daalataa hai.
ek tippanee bhejen